به دنبال صحبتی که توسط دوستان گرانقدر در خصوص مباحثی نظیر ثبت "بازی چوگان" یا "تار" در سازمان یونسکو به نام برخی کشورهای همسایه مطرح می شود، بد ندیدم این جریان را به شکل کامل عنوان و بررسی کنیم. عذرخواهی می کنم اگر این مطلب را اینجا نوشتم، چون گمان نکنم چندان ضرورتی داشته باشد تالاری مستقل برایش تاسیس شود...

حتما مستحضرید که اینگونه مقوله ها به نام "میراث معنوی" یا "ناملموس" نام گذاری شده اند که هرگونه رویکردی به این دسته از میراث، کاملا با "میراث فرهنگی" یا میراث "ملموس" متفاوت است. میراث فرهنگی گاه آثار و بناها و اماکن را شامل می شودکه همان صفت ملموس بودن را دارا هستند. اما میراث معنوی به واقع چیست؟

میراث معنوی صحبت از یک دایرۀ فرهنگی بزرگ و انسانی دارد. مثلا هنر فرشبافی در طی قرون... علم ماهیگیری در طی دوران، به واقع "فن" یا "هنر" اینگونه قضایا مدنظر است و نه خود آن شیئ یا محصول. در این حالت ما کلِ "یک عنوان" از میراث معنوی بشری را شبیه یک پازل بزرگ روی زمین سفید قرار می دهیم و می گوییم تمامی بشریت، هر قطعه ای از این پازل که در طی دوره ای به شما رسیده، به سبک خود پرورشش داده اید و تکاملش بخشیده اید یا تغییرش داده اید، را بیاورید تا در کنار هم بچینیمش. هدف ما این است که این هنر با سابقه و شاخه هایش در خاطرۀ نوع بشر بماند و یونسکو می شود همان آرشیو یا موزۀ نگهداری این هنر.

بدیهی است در این حالت در حوزۀ میراث فرهنگی ناملموس، طبق دستورالعمل های جهانی، مباحثی مانند اصالت، قدمت، کمال و ... موضوعیت نخواهند داشت. درواقع ثبت یک اثر در یک "حوزۀ جغرافیایی" به معنای عدم امکان ثبت آن در حوزه ای دیگر نمی باشد. یعنی اینکه یک اثر می تواند در بیش از چند مجموعۀ جغرافیایی حضور داشته باشد و مرزها را طی کند و هیچ کشوری نیز نمی تواند ادعا کند که کمال این اثر در کشور من است. لذا اصولا بحث رقابت در حوزۀ میراث بشری human heritage بی معناست. همانگونه که گفته شد کل میراث بشری مانند یک پازل است که میراث معنوی هر کشور تنها قطعه ای از آن پازل می باشد و در تعاریف جهانی معنای میراث بشری جز این هم نیست که متعلق به کل انسانهاست.

به عنوان مثال پروندۀ تار ایرانی را از ابتدا بررسی کنیم که چه شد تا به این جنجال مطبوعاتی رسید:

در قدم نخست پرونده ای تحت این عنوان از جانب جمهوری آذربایجان ارائه می شود: (( مهارتهای ساخت ساز و نوازندگی تار در آذربایجان)) و در این پرونده از کسانی نظیر رامیز قلی اف نیز نام برده شده است. این تار که مدنظر کشور آذربایجان است، همان تاری می باشد که از لحاظ سایز، پرده بندی، الحان، متد نواختن و تمامی موارد با تار ایرانی متفاوت بوده و به تار ترکی مشهور است. در بدو امر، آیا می توان منکر این شد که آذربایجان نیز در زمینۀ سابقۀ هنر نوازندگی تار در جهان بشری سهمی نیز به نام سبک آذری داشته یا خیر؟ پیداست که آذربایجان در این پرونده سهم خود از پازل میراث معنوی را ارائه می کند. مشکل آنجا پیش می آید که پا را از حریم خود فراتر بگذارد و اعلام کند اصل و اساس این هنر مال کشور من بوده و مثلا منکر سهمیۀ ایران در این خصوص شود. که خوشبختانه چنین چیزی رخ نداده بود. شاید ندانید اما متخصص میراث ناملموس بین المللی، فردی ایرانی است و عضو شبکۀ 10 نفری آسیا-اقیانوسیه و همچنین عضو شبکۀ 60 نفری جهانی می باشد. این شخص محتوای پروندۀ آذربایجان را به شکل کامل خوانده و این موضوع را نیز در پروندۀ آذربایجان به وضوح رویت نموده که : این ساز عضو سازهای اصلی موسیقی ایران نیز می باشد.

پس ماهیت پرونده از اصل و اساس مشکلی ندارد.

اما چه شد که ماجرا جنجال برانگیز شد؟ وقتی که آذربایجان سهم خود از میراث بشری را ثبت کرد تا مثلا فردا روزی ایران هم اقدام کند برای ثبت سهم یا تکنیک خودش در هنر تارنوازی، مطبوعات ورسانه های آذربایجان نیز دقیقا مثل رسانه های ایران ناآگاهانه از اصول و تعاریف ثبت میراث معنوی، مطلب را در بوق و کرنا کردند که هم میهنان عزیز تبریک، ما هنر تار نوازی را به نام خودمان ثبت کردیم و اثبات کردیم مال ما بوده نه کشوری دیگر!! رسانه های اینطرف مطلع شدند و فکر کردند واقعا ثبت به معنی سلب اختیار ثبت از ایران است و الان ایران چیزی را از دست داده است، لذا رسانۀ داخلی گریبان چاک کرد و بدون مشورت با اهل فن، خودش را به میان انداخت که ایها الناس چه نشسته اید تار را بردند! هنرمندان برخاستند و مقاله هایی نوشتند...

جنجال در مطبوعات ومیان رسانه های ما و آذربایجان بود حال آنکه در یونسکو چیزی دیگر در جریان بود.

در عمل و در شکل علمی ماجرا، با ثبت آذربایجان این امکان به هیچ وجه از به عنوان مثال کشور ما، سلب نگردیده است و امکان ثبت آن همچنان وجود دارد. به عنوان مثال ایران 5 سال قبل، لنج سازی در خلیج فارس را به ثبت رسانید. اما به واقع کلیۀ کشورهای عربی حوزۀ خلیج فارس می توانند هر زمان که مایل بودند مجددا این دانش را طبق تعاریف خود مجددا به ثبت برسانند. اما نکتۀ بعدی بحث سهمیه است. هر سال هر کشور یک سهمیه برای ثبت بیشتر ندارد. حوزه های میراث معنوی نیز بسیار گسترده اند از جمله: هنر، دانش سنتی، صنایع دستی، آیینها، مردم شناسی و .... عملا نیز اختصاص تمام این یک سهمیۀ سالانه به صرفا موضوع موسیقی غیر ممکن می باشد. این می شود که مثلا پی بند انتشار پاسخهای مسئولین میراث معنوی، دوباره رسانه ها فریاد بر می آورند خب پس چه زمانی؟! دیگر چه زمانی شما ثبت خواهید کرد؟! و باز حکایت بی اطلاعی اصحاب رسانه است...

اما اینجا هم یک اقدام مناسب چندین سال قبل صورت گرفته بود، اگر دغدغۀ اصحاب موسیقی و رسانه، این است که صرفا نام تار ایرانی در فهرست یونسکو ثبت گردد، در سال 2009 زمانیکه ردیف موسیقی ایرانی بدون جنجال و بزرگنمایی! به ثبت رسید، نام تار نیز به عنوان یکی از سازهایی که ردیف ایرانی با آن نواخته می گردد به ثبت رسیده است. حتی جناب آقای پیرنیاکان نیز در جریان تنظیم این پرونده همکاری داشته اند. پس سنگ اول بنا کاملا صحیح و در جای خودش قرار گرفته است. هیچ کشوری نمی تواند و حق آنرا ندارد که منکر جایگاه ایران و سازهایش در مقولۀ "میراث بشری" در این لحن خاص از موسیقی شود.

اینجا باز اصحاب رسانه برخاستند که خب نمایندۀ ایران در یونسکو شما که در زمان طرح پرونده، خودتان در جلسه بودید باید داد و هواری، اعتراضی چیزی سر می دادید که اصلا این پرونده اینگونه جلو نرود! باز کسی از رسانۀ ما در جریان نبود که در این پرونده، کشور ایران ناظر بوده است. اصولا کشوری که ناظر باشد، حق دخالت در حیطۀ مباحث کمیتۀ بین دول را ندارد. این به این معناست که طرح چنین مواردی اصلا غیر ممکن بوده است!

دوستان خوبم، این امر ثبت مثلا تار به نام آذربایجان، همانقدری غلط است که می گوییم نوروز به نام کشور عزیزمان ایران ثبت گردید!

در پروندۀ نوروز، تمامی کشورهایی که این مراسم را بر پا می کردند، سبک برگزاری خود را آوردند، کنار هم چیدند و در قالب کشورهای حوزۀ نوروز که بسیاری از کشورهای همسایه مان را هم در بر می گرفت، نوروز به ثبتی جهانی رسید. نه متعلق به ماست نه مثلا ترکمنستان! بلکه میراث بشری نوروز توسط کشورهای صاحب آن به حافظۀ معنوی جهان به شکل رسمی وارد گشت و نامش ماندگار شد همین!

مطلب طویل شد و عذرخواهی می کنم اما امیدوارم توانسته باشم اندکی به چند و چون این قضیه پرداخته و اذهان دوستان را با ماجرا آشنا کرده باشم...

فقط افسوس بزرگ مسئولین میراث معنوی ما این است که: همین یک سهمیۀ سالانۀ ما، بدست خودشان نیست برای تصمیم. مثلا تصمیم می گیرند روی مقولۀ ثبت جهانی تعزیه کار کنند. ناگهان مسئولین بالاتر! بنا به سلیقه فشار می آورند که الا و لله باید امسال هنر گلیم بافی فلان منطقۀ کشورمان (که احتمالا زادگاه آقای فلان است!!) به ثبت برسد! این فشار اگر نبود، بسیار ی از مشکلات برطرف می شد و اولویتها درست و در زمان خود چیده می شدند و پرونده ها یکی بعد از دیگری ارائه می شدند، نه اینکه نظم منطقی ماجرا با فشار فلان شخص خاص به هم بریزد و اولویت در جایی که اصلا اهمیت یا به اصطلاح رقیب خاصی نداشته تعریف گردد(هرچند بازهم رقابت و این عنوان بی معناست اما حساسیت برانگیز که هست)... این می شود که مجبوریم مثلا امری خطیر مثل چوگان را دیرتر ارائه کنیم و اول بپردازیم به هنر ماهیگیری به سبک فلان بندرمان، که چندان برای خود ما ایرانی ها هم مشهور نبوده چه رسیده به جهان!

با مهر...

بانو