در اوج آسمان*

به یاد همایون خرم

یک شب سرد و برفی در زمستان 1379 (شاید تا چندی دیگر تجربۀ شبی برفی- با تداوم زمستان سال‌های اخیر- تبدیل به یکی دیگر از حسرت‌ها و نوستالژی‌هایمان شود!)

در یک پیاده‌روی شبانه با دوستی گرامی، سرشب در ابتدای خیابان ولیعصر هستیم(یکی دو کیلومتر بالاتر از میدان راه آهن). نزدیک یک فروشگاه محصولات فرهنگی، نوای موسیقی‌ای که در حال پخش است نظرمان را جلب کرد:

امشب در سر شوری دارم   امشب در دل نوری دارم

داخل فروشگاه متوجه شدیم آن نوای سحرانگیز متعلق به کاستی‌ست که به تازگی منتشر شده، تنها ماندم با صدای محمد اصفهانی که شامل بازخوانی برخی ترانه‌های قدیمی همایون خرم بود.

همایون خرم نام آشنایی بود، از شاگردان صبا. چند کاست از برنامه‌ها گلهای تازه و موسیقی ایرانی با نوازندگی ویلون او و آواز محمدرضا شجریان داشتم. اما این نوا و موسیقی از جنس دیگری بود، متفاوت با آواز گلها، کاست را می‌خرم. 

شب از نیمه گذشته و در پارک ساعی هستیم، در فضای باز اطراف بوفه و صندلی‌ها پارک، جمعی و به دلیلی مشترک کنار هم نشسته‌اند، ترانه دیگری از همین آلبوم از بلندگوی کنار بوفه است:

تنها ماندم ، تنها ماندم
تنها با دل بر جا ماندم
چون آهی بر لبها ماندم
راز خود به کس نگفتم
مهرت را به دل نهفتم
با یادت شبی که خفتم
چون غنچه سحر شکفتم

دانلود تنها ماندم

به غیر از موسیقی صدای دیگری به گوش نمی‌رسد؛ همه گوشه‌ای تنها یا با همراهی کز کرده‌اند، افردای هم زیر لب زمزمه می‌کنند و گویی هر کسی به دنبال یاد و خاطره‌ایست که با این نوای قدیمی پیوند خورده و برای برخی هم این موسیقی و این شب، خود تبدیل به خاطره خواهد شد.  ساعت 1 بامداد شده و کارکنان پارک می‌خواهند درب پارک ببندند، کسی تمایلی به رفتن ندارد، نوای موسیقی همه را سحر کرده.

***

«همایون خرم در سال 1309 به دنیا آمد، مادرش که از علاقمندان موسیقی بود نام یکی از دستگاههای ایرانی را بر او گذارد. خرم از یازده سالگی آموختن ویلون را نزد استا صبا  آغاز کرد. در کنار موسیقی تحصیلات دانشگاهی را در رشته مهندسی برق ادامه داد. همایون خرم از سال1333همکاری رسمی‌اش را با رادیو آغاز کرد، به عنوان نوازنده و سپس آهنگساز و رهبرارکستر؛ و مدتی رهبر ارکستر شمارۀ 2 رادیو و ارکستر شماره 6 بود.  خرم مدتی عضو شورای موسیقی رادیو و پس از آن سرپرست ارکستر سازهای ملی شد»(برگرفته از کتاب مردان موسیقی سنتی و نوین ایران، حبیب‌الله نصیری‌فر، انتشارات راد 1369)

بعد از انقلاب همکاری همایون خرم با رادیو، همچون بسیاری دیگر از اهالی موسیقی، قطع شد، گرچه او مانند برخی دیگر جلای وطن نکرد اما از فعالیت و حضورش در عرصه موسیقی کاسته شد. از سال 76 و تغییرات رخ داده در فضای سیاسی و اجتماعی جامعه و رفع برخی محدودیت‌های فرهنگی، فعالیت بسیاری از اساتید موسیقی(از جمله همایون خرم) پررنگ‌تر از گذشته شد.

آلبوم تنها ماندم یکی از اولین آثار منتشر شده استاد در این دوران تازه است و تبدیل به یکی از موفق‌ترین و پرفروشترین آثار موسیقی در آن سال‌ها شد، بازگشتی دوباره برای همایون خرم. ترانه‌ و ملودی‌های خاطره انگیز نسل‌های قبلی با تنظیمی جدید برای ارکستر (توسط کامبیز روشن‌روان) با اقبال نسل جدید نیز روبرو شده بود.

یکی از قطعات زیبای این آلبوم ترانه پیک سحری با شعری از کریم فکور ست. بازخوانی محمد اصفهانی هرچند در مرتبۀ پایین‌تری از اجرای اصلی(با صدای بانو پروین در سال 1337) قرار دارد اما همانند آن دلنشین است:

دانلود اجرای اصلی (بانو پروین)

دانلود بازخوانی اثر(محمد اصفهانی)

یک نفس ای پیک سحری

بر سر کویش کن گذری

گو که ز هجرش به فغانم به فغانم

ای که به عشقت زنده منم

گفتی از عشقت دم نزنم

من نتوانم  نتوانم  نتوانم

یکی دیگر از قطعات خاطره‌انگیز این کار ترانه معروف سرگشته(تو ای پری کجایی) است. همکاری همایون خرم با شعری از هوشنگ ابتهاج و صدای حسین قوامی(فاخته‌ای) منجر به خلق اثری مانا شد. این اثر زیبا، آخرین کار اجرا شده قوامی در رادیو بود، صدای او در دروان کهنسالی تناسب غریبی با مضمون و محتوای حسرت‌بار این ترانه دارد:

شبی که آواز نی تو شنیدم

چو آهوی تشنه پی تو دویدم

دوان دوان تا لب چشمه رسیدم

نشانه‌ای از نی و نغمه ندیدم

تو ای پری کجایی که رخ نمی‌نمایی

از آن بهشت پنهان دری نمی‌گشایی

من همه جا پی تو گشته‌ام

از مه و می نشان گرفته‌ام

بوی تو را زگل شنیده‌ام

دامن گل از آن گرفته‌ام

تو ای پری کجایی که رخ نمی‌نمایی

از آن بهشت پنهان دری نمی‌گشایی

دل من سرگشتۀ تو نفسم آغشتۀ تو....

سال 87 مجموعه‌ای دیگر از ترانه‌های قدیمی همایون خرم با تنظیمی جدید و به خوانندگی علیرضا قربانی و با نام رسوای زمانه منتشر شد. به‌نظرم قربانی انتخاب مناسبی برای اجرای این ترانه‌ها نبود، ترانه‌های این آلبوم محبوبیتی نظیر آلبوم تنها ماندم را نداشتند و موفقیت آن آلبوم نیز تکرار نشد. قطعۀ انتخابی‌ام در این آلبوم آوازیست که با همنوازی ویلون در دستگاه ماهور اجرا شده، با شعری از سعدی:

به تیغم گر کشد دستش نگیرم     وگر تیرم زند منت پذیرم

***

همایون خرم در ترانه‌ و ملودی‌هایش با اینکه از ساز‌های غربی در اجرا و ارکستراسیون استفاده کرده اما کارهایش رنگ، و حال و هوای ایرانی دارد، استفاده از اشعار ترانه‌سرایانی چون کریم فکور، تورج نگهبان، محمدعلی شیرازی و... که مضامین و واژگان ملموس‌تری برای طیف متنوعی از علاقمندان موسقی داشته و دارد، و ملودی‌هایی که برای چندین نسل جذابیت خود را حفظ کرده، باعث ماندگاری آثار همایون خرم از زمان ساخت تا به امروز بوده است. البته استاد در طول فعالیت پربارش در رادیو و در مجموعه تکرارنشدنی گلها(که حکم گنجینه تاریخ موسقی ایران را دارد و امید که متولیان امر با احساس مسئولیت این مجموعه بی‌نظیر را حفظ کرده باشند) آثار جدی‌تری هم برای علاقمندان موسیقی آوازی و دستگاهی نیز پدید آورده است.

یکی از آثار مورد علاقه‌ام در میان ساخته‌های همایون ترانه اشک من هویدا شد با صدای بانو مرضیه است. اولین بار در اواسط دهه 70 آن را شنیدم در یک مجموعه منتشر شده توسط رادیو تلویزیون ملی ایران در سال 56، بی‌آنکه که بدانم خالق این اثر کیست. این ترانه با قطعه‌ای ارکسترال آغاز و با تکنوازی محزون ویلون ادامه ‌می‌یابد و دوباره ارکستر و اجرای ترانه و تک بیتی به صورت آواز در انتها(لینک دانلود)  

همایون خرم سال گذشته کنسرتی با همراهی پیانوی سامان احتشامی برگزار کرده بود که مدتی قبل DVD این اجرا منتشر شد. قرار بود اسفند امسال کنسرت دیگری برگزار کنند که پیشرفت بیماری و در نهایت فوت ایشان(در 28 دی ماه سال جاری) مانع از این رویداد و دریغی برای علاقمندان موسیقی شد.   

در مراسم تشییع همایون خرم استاد شجریان(که عمرشان دراز باد) محمد اصفهانی و علیرضا قربانی به یاد استاد از دست رفته قطعاتی اجرا کردند. 

دانلود فایل تصویری اجرای محمدرضا شجریان در این مراسم

این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف   چرا می‌سازد و باز بر زمین می‎زندش

همایون خرم از معدود بازماندگان نسل استادان دورۀ طلایی تاریخ موسیقی ایران بود و همانند آن اساتید، ساخته‌هایش نسل به نسل در خاطرۀ جمعی دوستداران موسیقی‌، زنده و ماندگار خواهد ماند.

یادش گرامی

تقدیم به بانوی گرامی کافه

*اوج آسمان: یکی از آثار معروف همایون خرم که بیشتر با نام غوغای ستارگان شناخته می‌شود.