آغاز:

حرفه دوبلاژ در اوایل سال 1931 میلادی برابر با 1310 خورشیدی، یعنی درست چهار سال پس از گویا شدن سینما، ابتدا در فرانسه و سپس در ایتالیا و انگلستان، به منظور ناطق کردن فیلم های صامت قدیمی شکل گرفت. در این زمان، در ایران هنوز نمایش فیلم ها به شیوه صامت صورت می گرفت و معمولا گوینده ای که به او دیلماج می گفتند و البته لزوما مترجم نبود، در میانه نمایش فیلم در سالن راه می رفت و میان نویس های فیلم را که قبلا از حفظ کرده بود، با صدای بلند می خواند. شاید کمتر کسی بداند که یکی از نخستین دیلماج های فیلم های خارجی در ایران، مرحوم عطاءا... زاهد در سینما پارس شیراز بود که بعدا خود از پایه گذاران صنعت دوبلاژ در ایران شد. در همین سال ها، اتفاق مهمی در سینمای ایران رخ داد: نخستین سالن سینمای مجهز به دستگاه های ناطق به نام سینما پالاس در تهران افتتاح شد... و پس از آن، سینما برلیان و سالن های ناطق دیگر از پی هم تاسیس شدند و تا ده سالی، تماشاگران ایرانی توانستند فیلم ها و مجموعه های سرگرم کننده آمریکایی یا فیلم های جنگی روسی و آلمانی را به شیوه ناطق و البته با صدای اصلی ببینند... تا در اواخر سال 1319 و اوایل سال 1320 که همزمان با شدت گرفتن آتش جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط نیروهای بیگانه، تمایل همگان به دریافت خبرهای جنگ و فقدان وسایل ارتباط جمعی، سینما را در موقعیتی استثنایی قرار داد. حالا همه به سینما می رفتند تا از طریق مستندهای جنگی آلمان و گاه، مستندها و فیلم های داستانی شوروی و انگلستان که معمولا توسط ایرانیان مقیم همان کشورها دوبله می شدند، در جریان اخبار و فضای جنگ قرار گیرند. بالاخره جنگ به پایان رسید. اما نتیجه آن برای سینما این بود که فکر برگرداندن زبان فیلم ها به فارسی نیز قوت یافت. یکی از پیگیران این امر در آن زمان، دکتر اسماعیل کوشان بود که پیشتر، گویندگی برخی از مستندهای جنگی آلمان را انجام داده بود و در طول اقامتش در ترکیه، با خرید دو فیلم فرانسوی و اسپانیایی، مقدمات دوبله این دو فیلم را با کمک دانشجویان ایرانی مقیم ترکیه و همکاری دکتر ابوالقاسم (جهانگیر) تفضلی فراهم آورد. به این ترتیب، فیلم فرانسوی نخستین وعده دیدار (هانری دوکوئن) با نام دختر فراری، نخستین فیلم دوبله به فارسی اما در خارج از کشور بود که در سال 1325 در سینما کریستال تهران بر پرده رفت. دکتر کوشان پس از تاسیس رسمی دفتر میترافیلم (در ترکیه) به فاصله کوتاهی، فیلم دوم را با نام دختر کولی آماده کرد و به نمایش گذاشت و پس از تهیه نخستین فیلمش طوفان زندگی نیز چند فیلم خارجی دیگر را (در استودیویی کوچک در سینما مایاک) دوبله کرد و نمایش داد، اما به تدریج با کشیده شدن به میدان تهیه و تولید فیلم های فارسی و تاسیس پارس فیلم، دوبله را به کلی کنار گذارد. در همان سال، مذاکراتی نیز بین مجید محسنی، ابوالقاسم حالت، عطاءا... زاهد، زلیخا جهانبخش، رفیع حالتی، گرجی عبادیا و دکتر کوشان به منظور دوبله فیلم های خارجی در هند و مصر صورت گرفت که به دوبله فیلم های زن سنگدل، تاراس بولبا و سکوت شب در مصر انجامید... و بالاخره چند فیلم از جمله بازگشت جاودانی (ژان دلانوا) نیز در پاریس و توسط برخی از ایرانیان مقیم فرانسه دوبله شد که این هنر را به ویژه در تطبیق با صدا و لب زدن بازیگران اصلی و نیز کیفیت های صوتی و بصری، یک گام دیگر پیش بردند. در کلام، آن سال ها را می توان سال های تولد و تداوم دوبله به فارسی اما در خارج از ایران دانست. دوبله ای که کم و بیش به معنای روخوانی گفتار بازیگران، بی هیچ احساس و ظرافتی بود و هنوز تا سال های اوج این حرفه در ایران، راهی طولانی در پیش داشت. همچنین چون از عطاءا... زاهد گفتیم، به جاست از مرحوم هوشنگ بهشتی یار دیرین او در دوبله و بازیگری نمایش و سینما نیز یاد کنیم که او نیز سهم بسزایی در نخستین فیلم های دوبله به فارسی داشت و از جمله، فیلم های روز بد در بلک راک (جان استرجس) و وقتی لک لک ها پرواز می کنند (میخائیل کالاتازوف) به مدیریت دوبلاژ او طی نمایش های چندباره شان در آن زمان همواره با استقبال تماشاگران روبرو شدند. علی کسمایی، فریدون ثقفی و پرویز بهرام نیز کم و بیش در همان سال ها شیفته و پیگیر دوبلاژ بودند، اما هنوز زمینه فنی مناسب برای این کار در ایران وجود نداشت، تا جایی که گفته می شود گاه مدیران برخی سینماها در آپاراتخانه به جای بازیگران، گویندگی می کردند!