ضمن عرض پوزش از دوستان گرامی به علّت وقفه پیش آمده(بخصوص جناب رهگذر بی نشان) به طور اختصاصی قبل از آن دو ماه مرخصی سوخته که از جناب سروان اجازه گرفته بودم، برای وی شرح دادم که نکاتی را بنا دارم مدوّن نمایم و بصورت یک مجموعه در اختیار بزرگواران قرار دهم(البتّه تصور نمی کردم آنقدرها هم این بحث گیرا باشد) و اساس بحث هم سرگذشت اقوام کوچ نشینی است که نقش های بسزایی در تاریخ ایران و اروپا و خاورمیانه داشته اند. منتها تا تحقق آن وعدۀ سرخرمن نکاتی را در مورد قوم خلج عرض می کنم، باشد که مورد پسند افتد.

خلج ها را با نام هایی چون خلّخ، قرلیق، کارلوک نیز ذکر کرده اند، امّا در فارسی امروز تنها با همان نام خلج از ایشان نام برده می شود. در ایران در نواحی مرکزی بین قم و اراک(با نام خلجستان) و در استان کرمان و گروهی هم در قالب ایل قشقایی در فارس و عده ای هم در آذربایجان سکونت دارند. در افغانستان در مناطق شمالی ساکنند. این قوم تا چندی پیش به زبان ترکی صحبت می کردند امّا در برخی نواحی مرکزی ایران تنها برخی سالمندان ایشان ترکی می دانند. فردوسی از ایشان با نام خلّخ و خلچ و به عنوان قومی خوش صورت یاد کرده و در افغانستان نیز ایشان را با همین ویژگی یاد می کنند.

دو بیت شعر از فردوسی در مورد اقدام کیخسرو در دور داشتن ایشان از مرزهای ایران که در خاطرم مانده:

برآورد میلی ز سنگ و ز گچ       که کس را به ایران ز ترک و خلچ

نبودی گذر جز به فرمان شاه     هم او بود جیحون میانجی به راه

محققان این قوم را بخشی از هیاطله می دانند که تقریباً آخرین گروه از اقوام هند و ایرانی بودند که از غرب مغولستان به آسیای مرکزی رانده شدند و در افغانستان و شرق دریای خزر نفوذی گسترده داشتند و در دورۀ ساسانیان تا مدّتی شاه ایران با حمایت هیاطله به قدرت می رسید امّا نهایتاً انوشیروان با کمک تورکیوت های غربی، هیاطله را شکست داد و قلمرو ایشان را تقسیم کرد. هیاطله را با نام های هپتال، هفتالیت و هون های سفید نیز می شناسند.

قلمروی هیاطله در دورۀ ساسانی

خلج ها را صاحبان قلمرو قراختاییان در حدود قرون 7-6 هجری می دانند. احمدخان ابدالی پایه گذار خشت جدایی افغانستان از ایران در دورۀ زندیّه نیز از این قوم است.

سرزمین تحت سلطۀ قراختاییان